Je ziet een jongen die zoveel in zich heeft. Hij is slim, gevoelig, grappig en kan intens genieten van kleine dingen. En toch zie je hem soms volledig vastlopen in angst, op momenten waarop jij denkt: hier is toch niets aan de hand?
Zoals daar, aan de rand van het zwembad. Zijn vrienden springen zonder aarzelen in het water, lachen en dagen elkaar uit. Hij blijft staan. Je ziet dat hij wil, maar dat het niet lukt. Zijn lichaam spant zich op, zijn blik verandert en hij blijft wat treuzelen aan de rand, alsof hij nog even wacht.
Je begrijpt het niet goed. Hij heeft leren zwemmen, hij weet dat het veilig is en jij weet dat ook. Je probeert hem gerust te stellen, hem vertrouwen te geven, misschien moedig je hem aan om toch te springen. Tegelijk voel je dat het weinig verandert en dat maakt je onzeker. Je vraagt je af wat je dan wél kan doen.
Wat hier speelt, zit in zijn hele systeem. Hij weet dat er geen gevaar is, maar zijn lichaam en gevoel reageren sneller dan zijn denken kan volgen. Zijn hartslag gaat omhoog, zijn ademhaling verandert en zijn spieren spannen zich aan. Op dat moment neemt zijn alarmsysteem het over en lukt helder nadenken nauwelijks nog.
Dat alarmsysteem doet eigenlijk precies waarvoor het bedoeld is. Het wil hem beschermen. Zoals dieren reageren op kleine veranderingen in hun omgeving, zo reageert zijn lichaam op signalen die voor anderen klein lijken, maar voor hem groot aanvoelen. Het water lijkt anders, de druk van de anderen voelt sterker en de situatie wordt onvoorspelbaar. Zijn systeem besluit dat het niet veilig is en schakelt over naar vechten, vluchten of bevriezen.
Voor hem is dit geen keuze. Het gebeurt automatisch.
Hier zit ook de verwarring voor jou als ouder. Jij kijkt naar dezelfde situatie en ziet geen gevaar. Dat klopt. Alleen maakt zijn lichaam dat onderscheid niet. Zijn ervaring is echt, ook al strookt ze niet met de werkelijkheid.
Je probeert de angst weg te nemen door te sussen, uit te leggen of hem ervan te overtuigen dat het veilig is. Dat is het meest logische en zorgzame wat je kunt doen en helpt vaak op korte termijn. Tegelijk leert zijn systeem daardoor dat hij het niet alleen kan en dat hij iemand nodig heeft om zich weer veilig te voelen. Andere ouders gaan net meer duwen omdat ze voelen dat hun kind hier toch doorheen moet. Ook dat is begrijpelijk, maar voor zijn lichaam bevestigt dat dat de situatie blijkbaar zo moeilijk is dat hij erdoor getrokken moet worden.
Het lastige is dat beide reacties de angst vaak onbedoeld mee in stand houden.
Wat écht helpt, is misschien anders dan je zou verwachten. Het vraagt dat je zijn gevoel erkent zonder het probleem voor hem op te lossen. Dat je laat merken dat je ziet hoe spannend het voor hem is en tegelijk vertrouwen uitstraalt dat hij dit aankan. Niet door hem te overtuigen of het voor hem op te lossen - hoe begrijpelijk die neiging ook is - maar door rustig naast hem te blijven staan.
Je kan bijvoorbeeld zeggen: “Ik zie dat het spannend is voor je, en ik weet dat je dit kan.” Daarmee erken je wat hij voelt, zonder mee te gaan in de angst.
Misschien springt hij die dag nog niet. Dat kan. Maar wat hij wel leert, is dat spanning niet iets is waar hij meteen van weg moet en dat hij er niet alleen voor staat. En precies dat maakt op langere termijn het verschil.